गुरुपुराण ।२। श्रीमती कुमुद सप्रे

माझ्या आयुष्यातल्या तसंच शालेय जीवनातल्याही पहिल्या गुरु म्हणजे श्रीमती कुमुद सप्रे. त्याकाळी आमच्या शेजारी Blue Buds नावाची एक मॉंन्टेसरी होती. परंतु तिथे पुढच्या शिक्षणाची सोय चांगली नसल्याने म्हणा, किंवा त्याहूनही अधिक जवळ शाळा झाल्यामुळे म्हणा माझी रवानगी अल्फा आयडियल स्कूल या शाळेमध्ये झाली.

ही शाळा आमच्या घराच्या खूप जवळ म्हणजे केवळ रस्ता ओलांडण्याच्या अंतरावर होती. पाच पावलात शाळा गाठणं हा स्वर्गीय आनंद त्यामुळे मी चार वर्ष उपभोगला. ह्या नवीन सुरु झालेल्या शाळेच्या शिक्षिका, कम मुख्याध्यापिका होत्या कुमुद सप्रे. यांना आम्ही आंटी असं म्हणायचो (आता इतक्या वर्षानंतर आम्ही आमच्या शिक्षिकेला आंटी का म्हणायचो हे काही समजत नाही). सप्रे आंटी पूर्वी भोसला मिलिटरी स्कूलच्या शिक्षिका वा पर्यविशिक्षिका होत्या अशी माहिती आम्हाला कळली होती. भोसला मिलिटरी स्कूल आणि तेथील शिस्त ह्या गोष्टी पहिलीच्या वर्गात जरी कळल्या नसल्या तरी त्यांची शिस्त अनुभवल्यावर भोसला मिलिटरी स्कूल म्हणजे काय हे कळायला फारसा वेळ लागला नाही.

आमच्या वर्गात इन-मीन आठ विद्यार्थी होते. त्यात सहा मुलं आणि दोन मुली. आंटी आम्हाला इंग्लिश आणि (बहुदा) गणित शिकवायच्या आणि काही इतर टीचर्स उरलेले विषय. आमच्या घराच्या समोर असलेल्या श्री. विटेकर यांच्या घरात ही शाळा सुरु झाली होती. त्याच घराच्या दुसऱ्या मजल्यावरील दोन खोल्यांच्या जागेत आंटी राहायच्या. त्या एकट्याच राहत असल्यामुळे अनेकदा शाळा संपल्यानंतर आमच्या घरी येत असत. त्यावेळी त्या शिक्षिका किंवा मुख्याधिपिका नसत, परंतु मला मात्र त्यांची भेट जाचक वाटत असे. मला बऱ्याचदा हा प्रश्न पडायचा, की शाळेत एवढ्या तास त्या भेटल्यानंतर पुन्हा घरी त्यांचं दर्शन कशासाठी?

एकदा काही कारणांनी त्या दोन – तीन दिवस आमच्या घरी येऊ शकल्या नव्हत्या. शाळेतल्या वर्गात त्यांनी मला विचारल्यावर मी माझा गृहपाठ पूर्ण न झाल्याचं त्यांना कळलं. मला त्यांनी त्याचं कारण विचारल्यावर माझ्या आयुष्यातली पहिली थाप मी तिथे मारली. ‘आंटी, काल आमच्या घरी पाहुणे आले होते. त्यावेळी मला घरी खूप काम असल्यामुळे मी गृहपाठ करू शकलो नाही.’ आंटीनी फारशी प्रतिक्रिया न देता वर्ग संपवला.  मात्र शाळा संपल्यानंतर संध्याकाळी आमच्या घरी आल्या. त्यांची आणि आजीची भेट चालू असलेली बघून मला फार विशेष वाटले नाही. परंतु नंतर अचानक जेव्हा आजीची जोरदार हाक ऐकू आली त्यावेळी मला काहीतरी बिनसल्याचं जाणवलं. मी पळत आजी आणि आंटीसमोर उभा राहिल्यावर आजीने मला जवळजवळ दरडावणीच्या स्वरात विचारलं, ‘काय रे, आम्ही तुला काल काय कामं दिली होती ज्यामुळे तु गृहपाठ पूर्ण केला नाहीस?’. मी उत्तरलो, ‘अगं आजी, ते नाही का, काल…. दादांच्या ऑफीसचे साहेब आले होते…. संध्याकाळी….. तेव्हा… ‘. आजीनी विचारलं, ‘हो, पण तु काय काम केलंस?’ ‘अगं, त्यांना दिलेल्या चहाचा कप नाही का मी आत नेऊन ठेवला?’. ह्या उत्तरावर दोघी खो-खो हसायला लागल्या, आणि माझी फजिती माझ्या लक्षात आली! नंतर मी थापा मारल्या पण त्यातील बहुतेक ‘थापा’ तबल्यावर होत्या!

आंटी एकट्याच असल्या तरीही शिस्तबद्ध राहायच्या! त्या कायम पांढऱ्या रंगाच्या आणि मंद रंगसंगतीच्या साड्या नेसायच्या, पण त्या अतिशय स्वच्छ आणि परीटघडीच्या असायच्या. हातावर असलेलं घड्याळ त्यांच्याकडे डायल राहील अश्या प्रकारे बांधलेलं असायचं, आणि त्या वेळेच्या बाबतीत अतिशय काटेकोर होत्या. त्याचं इंग्रजी भाषेवर प्रभुत्व होतं, आणि त्याचं अक्षरही खूप छान होतं. सर्वात महत्वाचं म्हणजे त्या उत्तम व्यवस्थापकही होत्या! माझ्या इंग्रजीचा आणि सुलेखनाचा पाया त्यांनीच रचला असे म्हणता येईल. आम्ही ती शाळा सोडून सरस्वती भुवन हायस्कूल ह्या शाळेत दाखल झालो. तिथे आम्हाला Lower English असल्यामुळे आधीच्या इंग्रजीचा खूपच फायदा झाला. काही वर्षांपूर्वी, मी त्यांना भेटलो. त्या वयोमानामुळे थकल्या होत्या. पलंगावर पडून होत्या. त्यांना मी भेटायला आल्याचं अप्रूप वाटलं.

आज आंतरराष्ट्रीय पातळीवर एखादा शोधनिबंध स्वीकारला गेल्यावर, महत्वाच्या समितीमध्ये निमंत्रित केल्यावर, व्याख्यानाला बोलावल्यावर, त्यानंतर लोकांनी केलेलं कौतुक ऐकल्यावर, प्रत्येक वेळी:

ती २ शिक्षिकांची, ४ खोल्यांची, ५ पावलांवरची, ८ वर्गमित्रांची, नावाप्रमाणे ALPHA असलेल्या माझ्या शाळेची आणि पर्यायाने त्या शाळेच्या सर्वेसर्वा: श्रीमती कुमुद सप्रे यांची आठवण झाल्याशिवाय राहात नाही!

 

 

 

Advertisements

गुरु पुराण

माझ्या आजीच्या लेखमाले बद्दल तुमचा भरघोस प्रतिसाद मिळाला होता. त्या मुळे प्रेरित होऊन एक नवा संकल्प!

आज गुरु पौर्णिमा, आणि ५ सप्टेंबर ला येणारा शिक्षक दिन. या दोन महत्वाच्या दिवसाचं औचित्य साधून हा एक नेम. ह्या दोन तारखांच्या काळात आयुष्यात भेटलेल्या विविध गुरु आणि शिक्षकांविषयी दर २-३ दिवसां आड  एक लेख मराठीत लिहायचा. मध्ये बरेच दिवस असल्याने खूप लिहिता येईल. सुदैवाने बरेच गुरु असल्यामुळे विषयांना तोटा नाही.

लेख वाचून तुमच्या प्रतिक्रिया जरुर कळवा.

 

गुरु पुराण |१| मधुसूदन मनोहर

Manoharsमाझा मामा म्हणजे मधुसूदन मनोहर (…मनोहर हेच त्याचे आडनाव आहे!) हा माझा तबल्याचा गुरु. मी औरंगाबादला घरी आई, दादा, आणि आबाकाकांकडून तबला वादन शिकायला सुरवात केली असली तरी तबल्याचं ‘कायदे’शीर शिक्षण मला मामा कडूनच मिळालं. ही तालीम मोठी विलक्षण होती. उन्हाळ्याच्या सुट्टीत ठाण्याला, दोन – तीन आठवड्याच्या मुक्कामात आम्ही (म्हणजे मी आणि माझा भाऊ श्रीकांत) मामाकडून नवीन ‘कायदे’कानून (!) शिकायचो. त्यानंतर औरंगाबादला जाऊन पुढचे वर्षभर या मिळालेल्या कायद्यांची ‘अंमळ’ ‘बजावणी’ चालायची. तिथे माझी आई केवळ स्थानिक गुरुच नव्हे तर गुरुभगिनीही असायची. थोडक्यात मामानी दिलेल्या शिदोरीवर आम्हा तिघांची गुजराण चालायची. पुन्हा उन्हाळ्याच्या सुट्टीत येऊन नवीन शिदोरी.

त्या काळचा हा नाविन्यपूर्ण उन्हाळी वर्ग अतिशय वेगळ्या पद्धतीने चालायचा. रात्री आठ वाजेपर्यंत मामा दमून-भागून घरी यायचा. त्यानंतर सगळ्यांची जेवणं झाल्यानंतर सार्वजनिक दूरदर्शन हा कार्यक्रम सुरु व्हायचा. परंतु आम्ही दोघं मात्र, आतल्या खोलीत फ्रीज आणि पलंग यांच्या मधील जागेत तबल्याच्या दोन जोड्या मांडून, आज किती सराव केला याचं प्रात्यक्षिक मामाला दयायचो. मामा ते ऐकून (आणि बऱ्याचदा वैतागून) आम्हाला पुढचा कायदा शिकवायचा. कधी-कधी “आधीचा कायदा नीट घटवून घ्या रे, आणि मगच नवीन कायदा सुरु करा”, असा ‘सज्जन’ दम भरायचा. आमचं अर्ध लक्ष बाहेरच्या ‘चित्रहारा’च्या आवाजाकडे असायचं आणि उरलेलं मामाच्या ‘चक्रधारा’ कडे.   

दिवसा आम्ही जर सराव केला नाही तर ते रात्रीच्या वाजवण्यातून मामाला लगेच लक्षात यायचं आणि तो रागवला की आम्हाला मात्र आमची लाज वाटायची. मामाला घरी यायला कितीही उशीर झाला तरीही आमच्या शिकवणी नंतर एकटाच रियाज करताना आम्ही नेहमी बघायचो. बऱ्याच वेळा इतरांना त्रास होऊ नये म्हणून मामा तबल्यावर सतरंजी टाकून तबला वाजवायचा. परंतु त्याने रियाझ करणं काही सोडलं नाही.

त्याच्याकडे असलेलं तालदर्शक यंत्राचं (ज्यानं एका विशिष्ट लयीमध्ये आवाज यायचा) आम्हाला प्रचंड औत्सुक्य वाटायचं.  मामाकडे दोन विशिष्ट तबले होते. एक मोठ्या तोंडाचा (ज्याला ढाल्या तबला म्हणतात असा) आणि दुसरा थोड्या लहान तोंडाचा पण उंच स्वराचा. ह्या उंच स्वराच्या तबल्यावरून आमच्यात नेहमी भांडणं व्हायची, कारण आम्हा दोघांपैकी कोणालाही त्या ढाल्या तबल्यावर योग्य वजन वापरून तबल्याचे बोल काही काढता यायचे नाहीत. मग अखेर एकदा श्रीकांत आणि एकदा मी अशा प्रकारे समेट व्हायचा.

मामाकडून जेव्हा त्याच्या तालमीची गोष्ट कळली त्यानंतर आम्हाला आमच्या तालमीचं अप्रूप वाटणं बंदच झालं. इतर सर्व गुरुंपेक्षाही मुंबईत उ. अमीरहुसैन खासाहेब यांच्याकडे मामा ज्या चिकाटीने शिकला ते केवळ अद्वितीयच म्हणावे लागेल. परळचं ऑफिस संपवून मामा त्यांच्या घरी म्हणजे कामाठीपुऱ्यात संध्याकाळी पोहचायचा. त्या भागात रात्रीच्या वेळी खासाहेबांच्या घराच्या शिकवणीत वेळेची मोजदाद नसायची. कधी कधी एखादा कायदा वाजवायला सांगून खासाहेब अंतर्धान पावायचे आणि मग सुरु व्हायचा एक अविरत रियाझ. ही क्रिया रात्री उशिरा ‘अब बस करते हैं’ असं म्हणल्यावरच संपायची. खाली आल्यावर लक्षात यायचं की येथे आता काहीही खाण्याची सोय नाही. मग खारे दाणे किंवा केळी अशा खाण्यावर दिवस संपवून मामा घरी परतायचा. इतक्या विलक्षण पद्धतीने त्याने अनेक वर्ष खासाहेबांकडून तालीम घेतली. आणि महत्वाचं म्हणजे ती रियाजाची सवय त्याला आजतागायत आहे.

पुढे अनेक प्रकारे तबला शिक्षण घेत, मामा कै. पं. भाई गायतोंडे यांचा शिष्य बनला! ऐच्छिक सेवानिवृत्ती नंतर तर मामाला मस्त लय सापडली. ठाण्यात त्याला समविचारी कलाकार मिळाले, आणि एक सुंदर आवर्तन सुरु झालं. त्या काळात मामा एका छान धुंदीत असायचा! तबला वादकांच्या भेटी, सहयोग ला कार्यक्रम, आणि भाईंचा सहवास! एका गुरुपौर्णिमेला आम्ही मुद्दाम गेलो होतो. सर्व शिष्यांनी एका पेक्षा एक तबला वादन सादर केलं. मामाने ही छान वाजवलं. भाई वाजवायला बसणार ह्या कल्पनेनं आम्ही चांगलेच उत्सुक होतो. तेवढ्यात भाईंनी मामाला बोलवून त्याच्याकडून त्यांचा तबला लावून घेतला. मामाचा सच्चा सूर त्यांनी खरोखर हेरला होता!

पुढे ‘मोठे’ झाल्यावर आमची शिकवणी हळू हळू मागे पडली! तबला वादन सुटले नाही, परंतु इतर गोष्टींचे प्राधान्य वाढले. वाईट ह्याचं वाटतं की, औरंगाबादहून उन्हाळी सुट्टीत तबला शिकणारा समीर, मुंबईत स्थायिक झाला. अनेक वेळा मामाच्या घरी गेला. अनेकदा मुक्कामीही राहिला, परंतु तबल्याची शिकवणी काही होऊ शकली नाही! 

 

Modern day ‘Eklavya’

I received a call from an unknown number, and I did not pick it up! Then it ringed again from the same number and this time I decided to pick it! It proved to be a good decision, because the call was from Aditya Sharma…a modern day ekalavya!

Aditya_Banner

Aditya hails from village Bhilpura, in Taluka Piplimajra, of the district Yamunanagar in Haryana. The address will is self explanatory to communicate the remote location of his. He wanted to thank me for guiding him to Blender, however I could not recall talking to him in the past! He then told me that he chose to learn Blender, after he heard me in an old interview which was recorded by Dr. Yogendra Pal of the Learn-by-watch. He is now set to get an admission for a Fine arts or an under graduate program in design at a reputed university. He told me his journey of how he started off with the passion for animation and gaming, and got some hints from my interview. Later, he learnt Blender using online tutorials, and also made his first 3D game all by himself. When I asked him, if he can write down his journey, he was a little hesitant, however he agreed, when I explained to him that it will inspire others! Have a look at this fantastic journey in this document!

It is indeed a satisfying moment, when you come across such passionate people, who overcome the shackles of the lack of access, language, and infrastructure to achieve their dreams!

Hats off Aditya Sharma! You are a winner!

Kudos to Yogendra Pal and Learn-By-Watch for reaching out to the remotest places and the deserving learners through your YouTube channel!

 

गजाननकाका

गजानन गोविंद कानिटकर किंवा गजाकाका हे माझ्या वडीलांचे मावसभाऊ. त्यांच्या ठाण्याला राहणाऱ्या (पण मुळच्या कोकणातल्या) ताईमावशीचे चिरंजीव!

गजानन काका बरीच वर्षे कोकणातच राहिल्यामुळे माझे व त्यांचे भेटीचे प्रसंग फारच कमी आले. आधी तेय काही वेळा औरंगाबादला यायचे त्यावेळी मी लहान होतो. नंतर मुंबईला आल्यावर ते ठाण्याला आले असतील तर भेट व्हायची. पण मला त्यांची अगदी सुरवातीची आठवण म्हणजे ते आमच्या औरंगाबादच्या घरी होते तेव्हा. त्यावेळी मी खूपच लहान होतो.

त्यांच्या घाऱ्या डोळ्यांची आणि उंच स्वरात बोलण्याची मला भीती वाटायची. परंतु ते मला जवळ बोलावून हळूच खिशातून एक नाणं बाहेर काढायचे…आणि बॉलपेन घेऊन माझ्या छोट्या मनगटावर एक सुंदर घड्याळ काढून द्यायचे. घड्याळ काढल्यावर ते नाणं मला बक्षीस मिळायचं. त्यानंतर माझी भीती कुठल्याकुठे पळून जायची. आणि मी ते घड्याळ घरातल्या सर्वांना दाखवत हुंदडायचो.

gajakaka.jpgत्या काळात माझ्या मोठ्या आत्याचं (सौ मंगल आत्याचं) लग्न ठरलं. त्याकाळात त्यांनी औरंगाबादला एक उपहारगृह सुरु केलं होतं. त्यांचा अजून जम बसायचा होतं. कै. नानांनी विचारपूर्वक लग्नाच्या कामांची आखणी केली होती. त्यात त्यांनी गजाननकाकांना पुण्याहून येणाऱ्या पाहुण्यांच्या चहा-कॉफीची सोय बघण्यास सांगितले, आणि त्यांना हवं असलेलं सर्व साहित्य पुरवलं. झालं!! गजाननकाकांनी वऱ्हाड आल्यापासून ते परत निघेपर्यंत ही खिंड अगदी व्यवस्थित सांभाळली. त्या २४ तासात ज्यांना कोणाला चहा/कॉफी/दुध जे-जे म्हणून हवे होते, ते-ते त्यांनी स्वतः बनवून दिले! ही कामगिरी त्यांनी इतकी चोख बजावली की सगळ्या पाहुण्यांनी, ‘अशी सोय कुठे पाहिली नाही बुवा!” अशी प्रशस्ती दिली!

 

त्यांच्या ह्या कामसूवृत्तीला आणि सचोटीला मात्र उपाहारगृहाचं आर्थिक गणित काही जमलं नाही. दुर्दैवाने त्यांना उपाहारगृहाचा गाशा गुंडाळावा लागला. कालांतराने ते कोकणात त्यांच्या गावी, म्हणजे अडूरला रहायला गेले. नंतर उन्हाळ्यात त्यांच्या ठाण्याच्या घरी आले असतील तेव्हा भेटायचे. त्यांनी तिकडून आंबे आणलेले असायचे, आणि घरभर त्याच्या आढ्या लावलेल्या असायच्या.

‘अडूरच्या घरी या’ असे नेहमी म्हणायचे, ‘पण येताना कणीक आणा बरंका, कारण आमच्याकडे मिळत नाही. आम्हाला आमटी-भात चालतो, परंतु तुमच्या मुलांना पोळ्या खायची सवय आहे ना, म्हणून सांगतोय…!’ … हे सांगायला विसरायचे नाहीत.

काल ते गेल्याची बातमी कळली आणि मनात त्यांच्या आठवणी जाग्या झाल्या….कोकणी माणसाची सर्व गुणवैशिष्ठ्ये त्यांच्यात बघायला मिळायची. पु.ल.देशपांडे यांच्या ‘अंतुबर्वा’ प्रमाणे कधी त्याचं बोलणं मन विषण्ण ही करायचं…

हा अंतरबाह्य कोकणी माणूस आंब्याच्या पर्व काळात देवाघरी गेला हा ही एक दैवी संकेतच असावा!! हातावरच्या खऱ्या घड्याळाकडे बघून त्यांनी काढलेलं खोटं घड्याळ आठवलं!!

त्यांना आमची आदरांजली…ईश्वर त्यांच्या मृतात्म्यास शांती देवो ही प्रार्थना.

Performing Arts Festival of IIT Bombay

Out of many interesting events happening on the campus, the one which I enjoy the most is the ‘Performing Arts Festival’ or PAF as it is popularly known! This is a brilliant concept and I just love the format. To begin with, it is just another ‘inter hostel competition’. However, it goes much beyond that.

The objective is to perform a theatrical act. Few hostels come together to make a team and submit their entry. Based on the number of entries, the PAF committee announces the schedule. The act involves ALL departments of the theatre, such as: script writing, art, production, music, acting, voiceover, light, sound, direction etc.

Panorama_PAF

However, the most crucial criteria to set up the act is the stage which is provided…it is a huge area to be covered by the props and lights. This is another reason, that the actors in this act DO NOT have microphones. They simply mime on the stage with a lip movement, and the voice over is provided by the actors in the front. The stage property is huge. Earlier, a stage with many levels was found challenging, however, in recent times, the production has graduated to many new and spectacular ‘heights’! We have seen a double storied building with an external staircase and galleries, line of control with watch towers, and even a moving train on the stage!

mainlights_paf.jpg

The music team performs LIVE and lends the necessary audio effect to the whole act. The voiceover artists scramble through the script papers, and the limited number of microphones made available!

All in all, this activity is a nice example of team spirit and creativity. Months of preparations come to an end after the act is over! Few glimpses of yesteryears years PAF for you: https://gymkhana.iitb.ac.in/~cultural/web/index.php?key1=larger

 

T007: Kolkata (Part 2)

After a hectic but exciting day at yFactor conference, it was time for me to start back! I got in to the car and was heading back to the airport. I was accompanied by a senior professor, who was to get down on the way. He was a perfect person to get a suggestion for buying some sweets. He suggested Balaram Mullick sweets on the way. He guided the car driver to the entrance, and suggested that I can take as much time for my ‘sweet’ shopping, while they park the car in the adjacent lane!

BalaramMullick.png
Source: TripAdvisor

I entered this ‘Mishti Magic’ shop, and was absolutely clueless, about what to buy! I was simply looking at the display of mouth-watering delicacies, when someone tapped me on my shoulder! I turned to see a gentleman asking me, “Are you Dr. Sameer Sahasrabudhe  by any chance?”. “Yes! off course I am”, I smiled and shook hands with him. He was beaming by now and said, “I am happy to meet you, since I am a participant in your online course currently going on the NPTEL platform!”. He introduced as a professor from Techno India, and was visibly excited to meet the online instructor in person. In no time he went to the counter and got me a cup of Nolen gurer Souffle, which was the speciality of this outlet! I had a short discussion, before I realised that the people in the car outside were waiting for long now! I asked for recommendations to be packed, bought them, and bid him a good bye…not before I clicked a selfie with him and his colleague!

img_1920.jpg

THis was not the first time that I experienced a ‘celebrity teacher’ moment, but it was first time I experienced it outside Mumbai! and it was special…too bad that I am unable to remember the name of this gentleman.. please help me getting him!

Nevertheless, the course on NPTEL is getting over this week, and I will get the list of ALL the participants. Hope to get it there!