गुरु पुराण |१| मधुसूदन मनोहर

Manoharsमाझा मामा म्हणजे मधुसूदन मनोहर (…मनोहर हेच त्याचे आडनाव आहे!) हा माझा तबल्याचा गुरु. मी औरंगाबादला घरी आई, दादा, आणि आबाकाकांकडून तबला वादन शिकायला सुरवात केली असली तरी तबल्याचं ‘कायदे’शीर शिक्षण मला मामा कडूनच मिळालं. ही तालीम मोठी विलक्षण होती. उन्हाळ्याच्या सुट्टीत ठाण्याला, दोन – तीन आठवड्याच्या मुक्कामात आम्ही (म्हणजे मी आणि माझा भाऊ श्रीकांत) मामाकडून नवीन ‘कायदे’कानून (!) शिकायचो. त्यानंतर औरंगाबादला जाऊन पुढचे वर्षभर या मिळालेल्या कायद्यांची ‘अंमळ’ ‘बजावणी’ चालायची. तिथे माझी आई केवळ स्थानिक गुरुच नव्हे तर गुरुभगिनीही असायची. थोडक्यात मामानी दिलेल्या शिदोरीवर आम्हा तिघांची गुजराण चालायची. पुन्हा उन्हाळ्याच्या सुट्टीत येऊन नवीन शिदोरी.

त्या काळचा हा नाविन्यपूर्ण उन्हाळी वर्ग अतिशय वेगळ्या पद्धतीने चालायचा. रात्री आठ वाजेपर्यंत मामा दमून-भागून घरी यायचा. त्यानंतर सगळ्यांची जेवणं झाल्यानंतर सार्वजनिक दूरदर्शन हा कार्यक्रम सुरु व्हायचा. परंतु आम्ही दोघं मात्र, आतल्या खोलीत फ्रीज आणि पलंग यांच्या मधील जागेत तबल्याच्या दोन जोड्या मांडून, आज किती सराव केला याचं प्रात्यक्षिक मामाला दयायचो. मामा ते ऐकून (आणि बऱ्याचदा वैतागून) आम्हाला पुढचा कायदा शिकवायचा. कधी-कधी “आधीचा कायदा नीट घटवून घ्या रे, आणि मगच नवीन कायदा सुरु करा”, असा ‘सज्जन’ दम भरायचा. आमचं अर्ध लक्ष बाहेरच्या ‘चित्रहारा’च्या आवाजाकडे असायचं आणि उरलेलं मामाच्या ‘चक्रधारा’ कडे.   

दिवसा आम्ही जर सराव केला नाही तर ते रात्रीच्या वाजवण्यातून मामाला लगेच लक्षात यायचं आणि तो रागवला की आम्हाला मात्र आमची लाज वाटायची. मामाला घरी यायला कितीही उशीर झाला तरीही आमच्या शिकवणी नंतर एकटाच रियाज करताना आम्ही नेहमी बघायचो. बऱ्याच वेळा इतरांना त्रास होऊ नये म्हणून मामा तबल्यावर सतरंजी टाकून तबला वाजवायचा. परंतु त्याने रियाझ करणं काही सोडलं नाही.

त्याच्याकडे असलेलं तालदर्शक यंत्राचं (ज्यानं एका विशिष्ट लयीमध्ये आवाज यायचा) आम्हाला प्रचंड औत्सुक्य वाटायचं.  मामाकडे दोन विशिष्ट तबले होते. एक मोठ्या तोंडाचा (ज्याला ढाल्या तबला म्हणतात असा) आणि दुसरा थोड्या लहान तोंडाचा पण उंच स्वराचा. ह्या उंच स्वराच्या तबल्यावरून आमच्यात नेहमी भांडणं व्हायची, कारण आम्हा दोघांपैकी कोणालाही त्या ढाल्या तबल्यावर योग्य वजन वापरून तबल्याचे बोल काही काढता यायचे नाहीत. मग अखेर एकदा श्रीकांत आणि एकदा मी अशा प्रकारे समेट व्हायचा.

मामाकडून जेव्हा त्याच्या तालमीची गोष्ट कळली त्यानंतर आम्हाला आमच्या तालमीचं अप्रूप वाटणं बंदच झालं. इतर सर्व गुरुंपेक्षाही मुंबईत उ. अमीरहुसैन खासाहेब यांच्याकडे मामा ज्या चिकाटीने शिकला ते केवळ अद्वितीयच म्हणावे लागेल. परळचं ऑफिस संपवून मामा त्यांच्या घरी म्हणजे कामाठीपुऱ्यात संध्याकाळी पोहचायचा. त्या भागात रात्रीच्या वेळी खासाहेबांच्या घराच्या शिकवणीत वेळेची मोजदाद नसायची. कधी कधी एखादा कायदा वाजवायला सांगून खासाहेब अंतर्धान पावायचे आणि मग सुरु व्हायचा एक अविरत रियाझ. ही क्रिया रात्री उशिरा ‘अब बस करते हैं’ असं म्हणल्यावरच संपायची. खाली आल्यावर लक्षात यायचं की येथे आता काहीही खाण्याची सोय नाही. मग खारे दाणे किंवा केळी अशा खाण्यावर दिवस संपवून मामा घरी परतायचा. इतक्या विलक्षण पद्धतीने त्याने अनेक वर्ष खासाहेबांकडून तालीम घेतली. आणि महत्वाचं म्हणजे ती रियाजाची सवय त्याला आजतागायत आहे.

पुढे अनेक प्रकारे तबला शिक्षण घेत, मामा कै. पं. भाई गायतोंडे यांचा शिष्य बनला! ऐच्छिक सेवानिवृत्ती नंतर तर मामाला मस्त लय सापडली. ठाण्यात त्याला समविचारी कलाकार मिळाले, आणि एक सुंदर आवर्तन सुरु झालं. त्या काळात मामा एका छान धुंदीत असायचा! तबला वादकांच्या भेटी, सहयोग ला कार्यक्रम, आणि भाईंचा सहवास! एका गुरुपौर्णिमेला आम्ही मुद्दाम गेलो होतो. सर्व शिष्यांनी एका पेक्षा एक तबला वादन सादर केलं. मामाने ही छान वाजवलं. भाई वाजवायला बसणार ह्या कल्पनेनं आम्ही चांगलेच उत्सुक होतो. तेवढ्यात भाईंनी मामाला बोलवून त्याच्याकडून त्यांचा तबला लावून घेतला. मामाचा सच्चा सूर त्यांनी खरोखर हेरला होता!

पुढे ‘मोठे’ झाल्यावर आमची शिकवणी हळू हळू मागे पडली! तबला वादन सुटले नाही, परंतु इतर गोष्टींचे प्राधान्य वाढले. वाईट ह्याचं वाटतं की, औरंगाबादहून उन्हाळी सुट्टीत तबला शिकणारा समीर, मुंबईत स्थायिक झाला. अनेक वेळा मामाच्या घरी गेला. अनेकदा मुक्कामीही राहिला, परंतु तबल्याची शिकवणी काही होऊ शकली नाही! 

 

Advertisements

Modern day ‘Eklavya’

I received a call from an unknown number, and I did not pick it up! Then it ringed again from the same number and this time I decided to pick it! It proved to be a good decision, because the call was from Aditya Sharma…a modern day ekalavya!

Aditya_Banner

Aditya hails from village Bhilpura, in Taluka Piplimajra, of the district Yamunanagar in Haryana. The address will is self explanatory to communicate the remote location of his. He wanted to thank me for guiding him to Blender, however I could not recall talking to him in the past! He then told me that he chose to learn Blender, after he heard me in an old interview which was recorded by Dr. Yogendra Pal of the Learn-by-watch. He is now set to get an admission for a Fine arts or an under graduate program in design at a reputed university. He told me his journey of how he started off with the passion for animation and gaming, and got some hints from my interview. Later, he learnt Blender using online tutorials, and also made his first 3D game all by himself. When I asked him, if he can write down his journey, he was a little hesitant, however he agreed, when I explained to him that it will inspire others! Have a look at this fantastic journey in this document!

It is indeed a satisfying moment, when you come across such passionate people, who overcome the shackles of the lack of access, language, and infrastructure to achieve their dreams!

Hats off Aditya Sharma! You are a winner!

Kudos to Yogendra Pal and Learn-By-Watch for reaching out to the remotest places and the deserving learners through your YouTube channel!

 

गजाननकाका

गजानन गोविंद कानिटकर किंवा गजाकाका हे माझ्या वडीलांचे मावसभाऊ. त्यांच्या ठाण्याला राहणाऱ्या (पण मुळच्या कोकणातल्या) ताईमावशीचे चिरंजीव!

गजानन काका बरीच वर्षे कोकणातच राहिल्यामुळे माझे व त्यांचे भेटीचे प्रसंग फारच कमी आले. आधी तेय काही वेळा औरंगाबादला यायचे त्यावेळी मी लहान होतो. नंतर मुंबईला आल्यावर ते ठाण्याला आले असतील तर भेट व्हायची. पण मला त्यांची अगदी सुरवातीची आठवण म्हणजे ते आमच्या औरंगाबादच्या घरी होते तेव्हा. त्यावेळी मी खूपच लहान होतो.

त्यांच्या घाऱ्या डोळ्यांची आणि उंच स्वरात बोलण्याची मला भीती वाटायची. परंतु ते मला जवळ बोलावून हळूच खिशातून एक नाणं बाहेर काढायचे…आणि बॉलपेन घेऊन माझ्या छोट्या मनगटावर एक सुंदर घड्याळ काढून द्यायचे. घड्याळ काढल्यावर ते नाणं मला बक्षीस मिळायचं. त्यानंतर माझी भीती कुठल्याकुठे पळून जायची. आणि मी ते घड्याळ घरातल्या सर्वांना दाखवत हुंदडायचो.

gajakaka.jpgत्या काळात माझ्या मोठ्या आत्याचं (सौ मंगल आत्याचं) लग्न ठरलं. त्याकाळात त्यांनी औरंगाबादला एक उपहारगृह सुरु केलं होतं. त्यांचा अजून जम बसायचा होतं. कै. नानांनी विचारपूर्वक लग्नाच्या कामांची आखणी केली होती. त्यात त्यांनी गजाननकाकांना पुण्याहून येणाऱ्या पाहुण्यांच्या चहा-कॉफीची सोय बघण्यास सांगितले, आणि त्यांना हवं असलेलं सर्व साहित्य पुरवलं. झालं!! गजाननकाकांनी वऱ्हाड आल्यापासून ते परत निघेपर्यंत ही खिंड अगदी व्यवस्थित सांभाळली. त्या २४ तासात ज्यांना कोणाला चहा/कॉफी/दुध जे-जे म्हणून हवे होते, ते-ते त्यांनी स्वतः बनवून दिले! ही कामगिरी त्यांनी इतकी चोख बजावली की सगळ्या पाहुण्यांनी, ‘अशी सोय कुठे पाहिली नाही बुवा!” अशी प्रशस्ती दिली!

 

त्यांच्या ह्या कामसूवृत्तीला आणि सचोटीला मात्र उपाहारगृहाचं आर्थिक गणित काही जमलं नाही. दुर्दैवाने त्यांना उपाहारगृहाचा गाशा गुंडाळावा लागला. कालांतराने ते कोकणात त्यांच्या गावी, म्हणजे अडूरला रहायला गेले. नंतर उन्हाळ्यात त्यांच्या ठाण्याच्या घरी आले असतील तेव्हा भेटायचे. त्यांनी तिकडून आंबे आणलेले असायचे, आणि घरभर त्याच्या आढ्या लावलेल्या असायच्या.

‘अडूरच्या घरी या’ असे नेहमी म्हणायचे, ‘पण येताना कणीक आणा बरंका, कारण आमच्याकडे मिळत नाही. आम्हाला आमटी-भात चालतो, परंतु तुमच्या मुलांना पोळ्या खायची सवय आहे ना, म्हणून सांगतोय…!’ … हे सांगायला विसरायचे नाहीत.

काल ते गेल्याची बातमी कळली आणि मनात त्यांच्या आठवणी जाग्या झाल्या….कोकणी माणसाची सर्व गुणवैशिष्ठ्ये त्यांच्यात बघायला मिळायची. पु.ल.देशपांडे यांच्या ‘अंतुबर्वा’ प्रमाणे कधी त्याचं बोलणं मन विषण्ण ही करायचं…

हा अंतरबाह्य कोकणी माणूस आंब्याच्या पर्व काळात देवाघरी गेला हा ही एक दैवी संकेतच असावा!! हातावरच्या खऱ्या घड्याळाकडे बघून त्यांनी काढलेलं खोटं घड्याळ आठवलं!!

त्यांना आमची आदरांजली…ईश्वर त्यांच्या मृतात्म्यास शांती देवो ही प्रार्थना.

Performing Arts Festival of IIT Bombay

Out of many interesting events happening on the campus, the one which I enjoy the most is the ‘Performing Arts Festival’ or PAF as it is popularly known! This is a brilliant concept and I just love the format. To begin with, it is just another ‘inter hostel competition’. However, it goes much beyond that.

The objective is to perform a theatrical act. Few hostels come together to make a team and submit their entry. Based on the number of entries, the PAF committee announces the schedule. The act involves ALL departments of the theatre, such as: script writing, art, production, music, acting, voiceover, light, sound, direction etc.

Panorama_PAF

However, the most crucial criteria to set up the act is the stage which is provided…it is a huge area to be covered by the props and lights. This is another reason, that the actors in this act DO NOT have microphones. They simply mime on the stage with a lip movement, and the voice over is provided by the actors in the front. The stage property is huge. Earlier, a stage with many levels was found challenging, however, in recent times, the production has graduated to many new and spectacular ‘heights’! We have seen a double storied building with an external staircase and galleries, line of control with watch towers, and even a moving train on the stage!

mainlights_paf.jpg

The music team performs LIVE and lends the necessary audio effect to the whole act. The voiceover artists scramble through the script papers, and the limited number of microphones made available!

All in all, this activity is a nice example of team spirit and creativity. Months of preparations come to an end after the act is over! Few glimpses of yesteryears years PAF for you: https://gymkhana.iitb.ac.in/~cultural/web/index.php?key1=larger

 

T007: Kolkata (Part 2)

After a hectic but exciting day at yFactor conference, it was time for me to start back! I got in to the car and was heading back to the airport. I was accompanied by a senior professor, who was to get down on the way. He was a perfect person to get a suggestion for buying some sweets. He suggested Balaram Mullick sweets on the way. He guided the car driver to the entrance, and suggested that I can take as much time for my ‘sweet’ shopping, while they park the car in the adjacent lane!

BalaramMullick.png
Source: TripAdvisor

I entered this ‘Mishti Magic’ shop, and was absolutely clueless, about what to buy! I was simply looking at the display of mouth-watering delicacies, when someone tapped me on my shoulder! I turned to see a gentleman asking me, “Are you Dr. Sameer Sahasrabudhe  by any chance?”. “Yes! off course I am”, I smiled and shook hands with him. He was beaming by now and said, “I am happy to meet you, since I am a participant in your online course currently going on the NPTEL platform!”. He introduced as a professor from Techno India, and was visibly excited to meet the online instructor in person. In no time he went to the counter and got me a cup of Nolen gurer Souffle, which was the speciality of this outlet! I had a short discussion, before I realised that the people in the car outside were waiting for long now! I asked for recommendations to be packed, bought them, and bid him a good bye…not before I clicked a selfie with him and his colleague!

img_1920.jpg

THis was not the first time that I experienced a ‘celebrity teacher’ moment, but it was first time I experienced it outside Mumbai! and it was special…too bad that I am unable to remember the name of this gentleman.. please help me getting him!

Nevertheless, the course on NPTEL is getting over this week, and I will get the list of ALL the participants. Hope to get it there!

T007: Kolkata (Part 1)

Last month my friend and ex colleague Agnijeet called me and requested to deliver a lecture at a conference organised by his institute. I did not ask for more details at that time, and realised later that the date is amidst my Pune travel. However, I managed to squeeze Friday for this visit, and join back for a day on Saturday.

Also, the SIU campus at Viman nagar came in handy for me to literally’ walk up to the airport in 10 minutes. Kolkata was just about to get going, when I landed at 8 AM! The venue was the beautiful Birla Industrial & Technological Museum. I was early, and could have a look at some of the nice exhibits!

The event was: yFactor: the annual conference of NSHM. The program kickstarted with a panel discussion about ‘Women in media’, a fitting topic to mark the International Women’s day! Met some of the stalwarts in the media..! Bachhi Karkaria, Dilrukshi Handunnetti, Nirupama Subramanyam, and Anuradha were curt, and clear about the status of women in media!

 

This slideshow requires JavaScript.

I had the opportunity to share the stage with some stalwarts! The senior media professional Dr. Raju, Tejas Gandhi (fashion designer), and Cyrus Dastur (Shamiyana film club). The topic was interesting: Creativity in digital age! We shared our views and also had a fair share of differences! All in all it was quite interesting experience.

Made a lot of new friends, and left the venue to catch up the flight back! An interesting incident was waiting for me on the way to the airport. More about it in the second part… coming soon!

T006: Pune

This visit to Pune was part of my monthly schedule where I visit Symbiosis University for a week. But then I realised that it is going to be much bigger than that, since I am going to have two interesting things during this very trip. The first thing was a LIVE session for the NPTEL course I am co-instructor for; and the second one was a one day short trip to Kolkata to deliver a guest lecture!

The LIVE session was planned on the Thursday (March 7, between 3-4 PM). The team at the Symbiosis Law School at Viman Nagar Campus, made all the necessary arrangements for me to go LIVE. It was the time, and I began my session. It was wonderful experience to receive queries, comments,
and suggestions from the participants of the course.

The video can be seen below. I have my friend Dr. Tanmoy De, who shared his experience about the course planning stage. He and his colleagues came up with an outline for an interesting course on Rural Marketing!

In addition to this interesting experience, I got a chance to relish, one of the best ‘Misal‘ served in Pune: The Shrimant Misal! It is one of those things that has to be experienced, and not just to read, hear, or see! The reason why I mentioned that ‘I got a chance’ is because, although I visit the SIU campus on Senapati Bapat Road, so many time,s I always missed the chance to visit this place…but not this time. I got hold of my friend Kailas Rode, and actually managed to keep our date with the awesome Misal!

Shrimant Misal, Senapati Bapat Road, Pune

The restaurant uses brass utensils to give a royal look to their presentation. In addition every dish seems carefully crafted to make it tasty, tempting to eyes, and wholesome! The signature dish is the ‘Shrimant Special Misal. This consists of a spicy sprout curry, condiments, chopped onion, a piece of lemon, some carrot slices, potato curry, fried papad, curds, and the bread! I was amused to find a rare traditionally maharashtrian sweet: a peanut laddoo. The dish is served with an unlimited supply of the spicy curry called as ‘Tarri‘. The taste was just right (spicy, as it should be), and the curds offered the right balance to neutralise the spice!

All in all, it was a good sumptuous snack that made our day!